Wspomnienie lekarzy Powstania Styczniowego w 153 rocznicę zrywu

Powstanie Styczniowe, które wybuchło 22 stycznia 1863 roku, pochłonęło 30 tysięcy ofiar (ze 150 tysięcy powstańców) a dwa razy tyle osób poniosło rany i obrażenia. Opieka nad chorymi przebiegała w atmosferze wielkiej ofiarności lekarzy oraz społeczeństwa polskiego.

Generał doktor Franciszek Białokur stwierdził, że w Powstaniu Styczniowym uczestniczyło około 550 lekarzy a około 200 pracowało w różnego rodzaju szpitalach i lazaretach polowych. Wśród najbardziej zasłużonych z pewnością należy wymienić prof. Polikarpa Grsztowta (głównego lekarza Powstania Styczniowego) i dr Władysława Stankiewicza (głównego chirurga) - członków Komisji Lekarskiej przy Wydziale Wojny Rządu Narodowego. W skład Komisji wchodził jeszcze dr Feliks Sommer. Według podziału zajęć, ustalonego na pierwszym posiedzeniu Komisji Lekarskiej w Warszawie, profesor Girsztowt objął naczelne kierownictwo, stosunki z władzami powstańczymi oraz zaopatrzenie lekarzy i szpitali w niezbędne narzędzia chirurgiczne. Doktor Sommer zajął się rejestracją lekarzy i ułatwianiem w załatwianiu ich potrzeb materialnych a doktor Stankiewicz, oprócz ciągłych wyjazdów do rannych i spraw z władzami powstańczym,i brał udział w pracach organizacyjnych w Warszawie, jako autor instrukcji dla lekarzy wojewódzkich i powiatowych. Wydrukowano i rozpowszechniono je w 500 egzemplarzach.

Polikarp Girsztowt (1827-1877) naczelny konsultant chirurgii w Szpitalu Ujazdowskim w momencie wybuchu powstania zajął się tworzeniem powstańczej służby zdrowia. Pod jego kierunkiem leczono uczestników powstania, kształcono kadry lekarskie, przechowywano lekarstwa i urządzenia medyczne. Profesor jeździł ponadto z Warszawy do mniejszych miejscowości by w tamtejszych szpitalach osobiście operować trudniejsze przypadki. Girsztowt zaprojektował również zestaw najpotrzebniejszych narzędzi i środków opatrunkowych. Gdy brakowało środków finansowych na cele powstańczej służby zdrowia nie szczędził własnych sił. Jak pisze Anaton Giller – czynność Girsztowta w 1863 roku stanowi „najpiękniejszą kartę jego żywota, pokazuje bowiem człowieka nieustraszonego, z zapałem służącego ojczyźnie.”

Po upadku powstania władze carskie pozbawiły tego wybitnego chirurga pracy na oddziale chirurgicznym Szpitala Ujazdowskiego. Dzieląc los gnębionych uczestników powstania poświęcił się wówczas kierowaniu małym oddziałem chirurgicznym, które zaoferował mu Szpital Ewangelicki. Tu – podobnie jak w Szpitalu Ujazdowskim – z właściwym sobie zapałem kontynuował działalność kliniczną i dydaktyczną. Dopiero w 1886 roku, gdy przy Szkole Głównej Warszawskiej utworzono II Klinikę Chirurgiczną, funkcję jej kierownika powierzono profesorowi Girsztowtowi. W listopadzie 1877 roku został śmiertelnie ugodzony nożem przez zwolnionego z drukarni zecera i po kilku dniach zmarł. Pozostawił po sobie około 100 prac naukowych z zakresu chirurgii, bezcennych dla polskiego piśmiennictwa medycznego.

Kolejnym wybitnym lekarzem Powstania Styczniowego był Władysław Stankiewicz (1839-1929), naczelny chirurg i współorganizator powstańczej służby zdrowia. Od lipca 1862 roku, kiedy uzyskał dyplom lekarza, pracował jako asystent profesora Aleksandra Le Bruna w akademickiej klinice chirurgicznej w Warszawie.

W lutym 1863, po wybuchu Powstania Styczniowego, na prośbę naczelnika miasta Warszawy, Stefana Bobrowskiego przygotował spis lekarzy, którzy następnie, nominowani przez Rząd Narodowy, wyjechali w teren z pomocą chirurgiczną dla powstańców. Na jego wniosek powołano Komisję Lekarską przy Organizacji Miejskiej Warszawy, potem przekształconą w Sekcję Lekarską Wydziału Wojny Rządu Narodowego, do której wszedł jako przewodniczący wraz z Feliksem Sommerem i Polikarpem Girsztowtem. Głównym zadaniem Stankiewicza była tzw. „chirurgia wędrowna”, czyli konspiracyjne objazdy szpitali polowych, podczas których operował najcięższe przypadki i udzielał wskazówek lokalnym lekarzom. Jesienią 1863 w Kraśniku aresztowali go Rosjanie, ale za pomoc w leczeniu ich żołnierzy po bitwie pod Fajsławicami został zwolniony. W ciągu rocznej działalności w terenie wykonał ok. 800 operacji rannych powstańców po niemal wszystkich większych bitwach, m.in. w Grodzisku, Kleczewie, Kaliszu, Piotrkowie, Kielcach, Baranowie i na Ziemi Sandomierskiej. Opracowywał materiał dokumentacyjny z przeprowadzonych operacji, który został jednak skonfiskowany. Władze rosyjskie nie wykryły wprawdzie Komisji Lekarskiej, ale domyślając się udziału Stankiewicza w powstaniu podjęły znów decyzję o jego aresztowaniu. Ostrzeżony w ostatniej chwili przez Le Bruna, zbiegł 10 stycznia 1864 przez Wrocław i Drezno do Paryża. Na emigracji Władysław Stankiewicz działał w Komitecie Opieki nad Emigrantami przy komisarzu pełnomocnym Rządu Narodowego Adamie Sapieże, jako ekspert od stopnia utraty zdrowia przy przyznawaniu zapomóg. Równocześnie pracował w szpitalach i klinikach chirurgicznych, specjalizował się z urologii u Augusta Nelatona oraz odbył kilkumiesięczne praktyki chirurgiczne w Londynie i Edynburgu. Po powrocie do Warszawy pracował najpierw w charakterze lekarza prywatnego w Szpitalu Dzieciątka Jezus i Szpitalu Świętego Ducha. Następnie związał się z Zakładem Leczniczym Prywatnym doktora Antoniego Sikorskiego, założonym w 1869 roku, Zakład ten od 1875 roku nosił nazwę – Warszawski Szpital dla Dzieci. W nim to Stankiewicz zorganizował oddział chirurgiczny i do 1877 roku był jego ordynatorem. W 1870 został mianowany ordynatorem w Szpitalu św. Rocha. Równocześnie z tą pracą był od r. 1877 kolejno asystentem i naczelnym lekarzem Szpitala Wolskiego działającego przy „Domu Przytułku i Pracy” fundacji Stanisława Staszica. W r. 1880 opuścił stanowiska w obu tych szpitalach i podjął obowiązki ordynatora oddziału chirurgicznego w Szpitalu Ewangelickim. 1 stycznia 1919 ze względu na wiek zrezygnował z pracy w szpitalu, przekazał jego kierownictwo Leonowi Babińskiemu i przeszedł na emeryturę.

Wspomnienia o swym uczestnictwie w powstaniu spisał pod koniec życia na prośbę gen. Franciszka Białokura, który streścił je w artykule dla Lekarza Wojskowego z 1927 roku, pt. „Materiały do opracowania służby zdrowia w powstaniu styczniowym”.
Białokur pisze: „Władysław Stankiewicz tak pisał o roli lekarzy w powstaniu 1863 roku:

Zastanawiając się nad działalnością lekarzy w powstaniu podnieść należy z całem uznaniem gotowość do poświęcenia, z jakiem podążali na pierwszą wiadomość o bitwie i rannych. Ile razy znalazłem się w miejscowości, gdzie były walki, wszędzie spotykałem się z troskliwą pomocą całego społeczeństwa, które nie bacząc nieraz na niebezpieczeństwa, spełniało z zamiłowaniem swój obowiązek samarytański. Rola lekarzy w tej działalności była przewodnią pod każdym względem i śmiało można powiedzieć, że lekarze dobrze zasłużyli się ojczyźnie.”