Popular science conference „X-rays after 130 years”

5 listopada 2025 r. w Głównej Bibliotece Lekarskiej w Warszawie odbyła się hybrydowa konferencja popularno-naukowa pt. „Promienie X po 130. latach”.

Wydarzenie nawiązywało do rocznicy obserwacji promieni katodowych podczas eksperymentów z lampami próżniowymi, które rozpoczął 8 listopada 1895 Wilhelm Röntgen. Odkrycie niemieckiego naukowca stało się precedensem dla rozwoju medycyny, a także szeroko rozumianej światowej nauki. 10 grudnia 1901 r. Röntgen otrzymał za nie Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki, była to pierwsza nagroda w tej kategorii. Promieniowanie z czasem nazwano promieniowaniem X.

Po wstępnym słowie powitalnym dyrektora GBL, dra Feliksa Orchowskiego, uczestnicy spotkania poznali istotę działania promieni RTG w badaniach kosmosu o których opowiedział prof. dr hab. Andrzej Zdziarski, z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika Polskiej Akademii Nauk.

Z kolei w zagadnienie historycznej aparatury rentgenowskiej w Polsce wprowadziła prof. dr hab. Ewa Wyka z Instytutu Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów z PAN.

Słuchacze konferencji dowiedzieli się także o metodach użycia promieni RTG w badaniu żywności. Okazuje się, że procedura ma kolosalne znacznie w diagnostyce prowiantu. „Nikt nie lubi niespodzianek w jedzeniu” – zaznaczał chemik Konrad Choregiewicz. Prelegent podkreślał, że „ciała obce” stanowią od 4 do 28 proc. wszystkich wycofań produktów spożywczych. Dopowiedział, że w Europie wśród niepożądanych składników żywności dominują metale, a w Australii plastik. Wstrząsające natomiast jest to, że w USA zjawisko nasiliło się do tego poziomu, że FSIS (Food Safety and Inspection Service) stworzyło nowe procedury i prawo odszkodowawcze.
„Ciała obce w żywności to nie margines – a realny powód wycofań produktów i skarg konsumentów na całym świecie. Brak badań RTG żywności może skutkować wieloma przykrymi konsekwencjami, w tym: złamaniami zębów, uszkodzeniami jamy ustnej” – mówił prelegent. Diagnostyka RTG jest niezbędna w przestrzeni konsumenckiej i niebagatelnie wpływa na nasze zdrowie.

Konferencja objęła również szereg innych zagadnień, w tym m.in.; narodziny genetyki molekularnej, użycie RTG w opisie artefaktów historycznych (głównie w sztuce malarskiej), możliwe narażenie społeczeństwa na promieniowanie rentgenowskie czy eksponaty-zabytki związane z aparatami RTG, które można oglądać w polskich instytucjach.
Przebieg wydarzenia moderował prof. dr hab. n. med. Andrzej Urbanik, przedstawiając unikatową wystawę historycznych plakatów – z nagłówkami europejskich gazet z informacjami dotyczącymi aparatury RTG.

Przedsięwzięcie przygotował Dział Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki w Warszawie. Organizatorami byli: Instytut Historii Nauki im. L. i A. Birkenmajerów PAN, i Fundacja Polradiologia Viva. Konferencja została objęta patronatem Polskiego Lekarskiego Towarzystwa Radiologicznego, czasopisma Fizyk Inżynier Medycyny, portalu Inforadiologia.pl oraz Stowarzyszania Muzeów Uczelnianych.

Łukasz Makuch