Konferencja „Biblioteka w świecie przemian – między słowem, drukiem, pamięcią, cyfryzacją a nowoczesnym pośrednictwem zdobywania i przekazywania wiedzy”

Stanisław Konopka pierwsze lata powojenne poświęcił głównie na poszukiwanie, zabezpieczanie i na gromadzenie rozproszonych w terenie resztek źródeł do dziejów polskiej medycyny. Z tych resztek miały powstać przy Głównej Bibliotece Lekarskiej zbiory archiwalne i zbiory pamiątek historycznych, a w przyszłości muzeum lekarskie. Dzisiaj DSKM GBL gromadzi, przechowuje, opracowuje, udostępnia i popularyzuje bezcenne zbiory historyczne z zakresu medycyny i służby zdrowia na ziemiach polskich. Ponieważ lwia część tych zbiorów nie była dobrze rozpoznana, nie istniejąc w literaturze i dyskusji naukowej, obraliśmy za podstawowy cel jak najszersze uprzystępnienie ich, czego finalnym efektem będzie cyfrowe muzeum medycyny.

Dział Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki w Warszawie zamierza otworzyć dla zwiedzających Gabinet Osobliwości, będący częścią stałej ekspozycji. Tę historyczną formułę prezentowania zbiorów pragniemy ukazać w nowoczesnej i atrakcyjnej formule. Nasz cabinet de curiosités to prezentacja najbardziej osobliwych i poruszających eksponatów. Gabinet Osobliwości będzie zestawieniem różnorodnych obiektów muzealnych, archiwalnych i bibliotecznych.

Wśród nich znajdują się pochodzące z przełomu XIX i XX w. dwa kołtuny – Plica Polonica, pochodząca z ekshumacji w Kabatach, przestrzelona czaszka oraz materiały z Zakładu Medycyny Sądowej UW ze spuścizny prof. dra Wiktora Grzywo-Dąbrowskiego, XIX-wieczny kulociąg, chiński, złoty medal przyznany przez cesarza prof. Padlewskiemu za walkę z epidemią dżumy, wyjątkowe atlasy anatomiczne (wśród nich manierystyczne plansze G. d’Agotego oraz rozkładane atlasy z początku XX w.), interesujące ryciny ilustrujące anomalie rozwoju człowieka, w tym XVIII-wieczny miedzioryt Monstrum zwane Rhinoceros, czy pochodząca z XVII-wiecznej publikacji P.G. Schotta Physica curiosa… grafika kobiety z brodą, niezwykła, największa w Europie, kolekcja ukazująca dzieje okularów – zbiór okularów, monokli, binokli gromadzonych przez ponad 30 lat przez warszawskiego optyka Czesława Owsiaka.

Wkrótce naszą osobliwą kolekcję muzealną będzie można obejrzeć w formie cyfrowej na nowej stronie w ramach Biblioteki Cyfrowej GBL.

Biblioteka w świecie przemian zmienia się nie tylko jako przestrzeń przechowywania, udostępniania i cyfryzacji wiedzy. Zmieniają się także materiały, technologie, warunki przechowywania zbiorów oraz środowisko pracy osób, które na co dzień mają kontakt z książkami, dokumentami i historycznymi kolekcjami. Choć współczesna dyskusja o przemianach bibliotek koncentruje się przede wszystkim na cyfryzacji, nowych technologiach i zmieniających się sposobach dostępu do wiedzy, równie istotnym wyzwaniem pozostaje bezpieczeństwo środowiska, w którym przechowywane są zbiory i pracują ludzie odpowiedzialni za ich ochronę.

W środowisku bibliotecznym źródłem zagrożeń mogą być czynniki biologiczne, przede wszystkim grzyby strzępkowe i bakterie obecne w kurzu, powietrzu oraz na powierzchniach zbiorów, a także czynniki chemiczne związane z procesami starzenia materiałów, emisją lotnych związków organicznych oraz pozostałościami dawnych środków konserwatorskich i biobójczych w historycznych obiektach. Szczególne znaczenie mają sytuacje związane z zawilgoceniem, awariami budowlanymi, niewłaściwą wentylacją oraz długotrwałym przechowywaniem zbiorów w niekorzystnych warunkach mikroklimatycznych.

Wystąpienie będzie poświęcone rozpoznawaniu biologicznych i chemicznych zagrożeń w bibliotekach oraz sposobom ograniczania ryzyka dla pracowników, użytkowników i zbiorów. Omówione zostaną m.in. znaczenie monitoringu mikrobiologicznego i środowiskowego, wpływ warunków mikroklimatycznych, postępowanie ze zbiorami skażonymi oraz zasady bezpiecznej organizacji pracy. Nowoczesna biblioteka to nie tylko przestrzeń cyfrowej transformacji i nowego pośrednictwa w przekazywaniu wiedzy. To również miejsce, w którym coraz większego znaczenia nabiera świadome zarządzanie jakością środowiska, bezpieczeństwem pracy i trwałością materialnych nośników pamięci. Ochrona człowieka i ochrona zbiorów stają się tym samym dwiema stronami tego samego procesu zachowywania wiedzy dla przyszłych pokoleń.

Książki, szczególnie te, które już można zaliczyć do kategorii książek dawnych, niejednokrotnie prócz warstwy tekstowej niosą ze sobą historię drogi jaką przebyły. Dla czytelnika, nie będącego zawodowym bibliotekarzem, ta warstwa znaczeniowa jest niejednokrotnie równie cenna jak sama treść. Tak właśnie jest w przypadku trzech pozycji jakie zachowały się w Dziale Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie. W tym miejscu należy wspomnieć, iż zbiory zgromadzone na Jazdowie, jak popularnie się określa to miejsce, stanowią właśnie taki świat, gdzie szukając pewnych historycznych odnośników można znaleźć zupełnie inne, przykuwające uwagę detale.

Wszystkie trzy książki powstały we Francji i łączy je nazwisko autorów. Dominique Jean Larrey, wybitny chirurg epoki napoleońskiej to ojciec, zaś Hyppolite Larrey – to syn. Pierwszy w 1812 roku zadedykował swoje trzytomowe wydanie „Memoires de chirurgie et campagnes” poznanemu w 1807 roku Dr. Wibel, jednemu z chirurgów króla Prus, natomiast wydany później, a konkretnie w 1817 roku czwarty tom nie ma bezpośredniego adresata. W dedykacji jedynie można odczytać: dla dumnego pierwszego lekarza Króla Prus. I tu zaczyna się coś co można nazwać przygodą ze starą książką, co w dobie coraz powszechniejszego odchodzenia od tzw. wersji papierowych, samo w sobie stanowi wielką przyjemność intelektualną, a mianowicie poszukiwania źródeł nie tylko samego tekstu, ale i zawartych w nim dodatków – pieczęci, znaków, notatek czy jak w tym przypadku dedykacji. W ten sposób udało się dotrzeć do źródeł francuskich, które wskazują, iż ten zachowany w zbiorach warszawskich tom, został ofiarowany nieznanemu chirurgowi, który uratował życie Dominique Jean Larrey po bitwie pod Waterloo.

A trzecia – to kontynuacja przez syna prac naukowych ojca. Dominique Jean Larrey dużo pisał o trepanacjach i powikłaniach urazów czaszki, a także wpływu na mózg zatruć m. in. tlenkiem węgla. Hyppolite – niczym w pięknej frazie Czesława Miłosza: „naszą pracą jest praca prządki, bowiem myśli wysnute przez naszych poprzedników nie giną” – kontynuował ten obszar badań. I cykl swoich wykładów z tego obszaru zadedykował Paulowi Broca. To postać dobrze znana – badacz mózgu i odkrywca ośrodka mowy, później określonego jego imieniem. Z pewnością, ów zbiór został przyjęty z wielką uwagą i włączony do zasobnej biblioteki naukowej. A dziś – te książki leżą przed nami ukazując swoją historię i czekają na jej odkrycie. Warstwa stricte naukowa może wydać się już archaiczna, lecz pozostaje ta druga – równie ważna, obrazująca życie tych tomów. I zgodzić się trzeba – po raz kolejny odwołując się do literatury – z wersami Edwarda Szymańskiego: „witam cię kartek szelestem… tytułem na pierwszej stronie… witam, bo po to przecież jestem, żebyś mnie ujął w dłonie i czytał”.

Postęp technologiczny wymaga przedefiniowania roli biblioteki medycznej, co rodzi konflikt potrzeb użytkowników. Młode pokolenie oczekuje cyfryzacji, dostępu 24/7 i stref coworkingowych. Seniorzy stawiają na tradycyjny kontakt z książką i ciszę, zaś historycy medycyny łączą ochronę starodruków z ideą Open Access. Wdrażanie zmian ograniczają rygory PZP, koszty IT, RODO oraz prawo autorskie. Skuteczna transformacja wymaga modelu hybrydowego i elastycznego zarządzania, łączącego innowacje z tradycją.

Współczesna biblioteka chroni już nie tylko materialne zbiory, lecz także dane, cyfrowe zasoby wiedzy i dostęp do nich. Cyfryzacja oraz wykorzystywanie narzędzi sztucznej inteligencji generują nowe kategorie ryzyka, związane m.in. z naruszeniem poufności, integralności i dostępności danych oraz wiarygodności informacji. Referat podejmuje analizę ewolucji zadań biblioteki w kontekście prawnych i organizacyjnych wymogów cyberbezpieczeństwa oraz ochrony cyfrowych zasobów wiedzy.