Konferencja „Biblioteka w świecie przemian – między słowem, drukiem, pamięcią, cyfryzacją a nowoczesnym pośrednictwem zdobywania i przekazywania wiedzy” – Warszawa

08:30 – 09:00 — Rejestracja uczestników

09:00 – 09:30 — Otwarcie konferencji i powitanie gości:

• Wystąpienie Dyrektora Głównej Biblioteki Lekarskiej dr. n. med. Feliksa Orchowskiego
• Wystąpienie Dyrektora Centralnej Biblioteki Wojskowej dr. Jana Tarczyńskiego

09:30 – 11:00 | PANEL I: Dziedzictwo zapisane w zbiorach – biblioteka między pamięcią, ochroną i konserwacją

Prowadzenie sesji:

• 09:30 – 09:45 | mgr Katarzyna Słojkowska (Dział Starej Książki Medycznej, Główna Biblioteka Lekarska) – Hic mortui vivunt et muti loquuntur. Dział Starej Książki Medycznej GBL w służbie pamięci polskiej spuścizny lekarskiej
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Stanisław Konopka pierwsze lata powojenne poświęcił głównie na poszukiwanie, zabezpieczanie i na gromadzenie rozproszonych w terenie resztek źródeł do dziejów polskiej medycyny. Z tych resztek miały powstać przy Głównej Bibliotece Lekarskiej zbiory archiwalne i zbiory pamiątek historycznych, a w przyszłości muzeum lekarskie. Dzisiaj DSKM GBL gromadzi, przechowuje, opracowuje, udostępnia i popularyzuje bezcenne zbiory historyczne z zakresu medycyny i służby zdrowia na ziemiach polskich. Ponieważ lwia część tych zbiorów nie była dobrze rozpoznana, nie istniejąc w literaturze i dyskusji naukowej, obraliśmy za podstawowy cel jak najszersze uprzystępnienie ich, czego finalnym efektem będzie cyfrowe muzeum medycyny.

• 09:45 – 10:00 | Arkadiusz Wingert (Ośrodek Informacji Naukowej, Centralna Biblioteka Wojskowa) – Służba Zdrowia w Legionach Polskich 1914–1918 w zbiorach Centralnej Biblioteki Wojskowej
• 10:00 – 10:15 | dr Magdalena Dyda (Wydział Biologii, Uniwersytet Warszawski) – Biologiczne i chemiczne zagrożenia w bibliotekach – ryzyko dla pracowników i zbiorów
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Biblioteka w świecie przemian zmienia się nie tylko jako przestrzeń przechowywania, udostępniania i cyfryzacji wiedzy. Zmieniają się także materiały, technologie, warunki przechowywania zbiorów oraz środowisko pracy osób, które na co dzień mają kontakt z książkami, dokumentami i historycznymi kolekcjami. Choć współczesna dyskusja o przemianach bibliotek koncentruje się przede wszystkim na cyfryzacji, nowych technologiach i zmieniających się sposobach dostępu do wiedzy, równie istotnym wyzwaniem pozostaje bezpieczeństwo środowiska, w którym przechowywane są zbiory i pracują ludzie odpowiedzialni za ich ochronę.

  W środowisku bibliotecznym źródłem zagrożeń mogą być czynniki biologiczne, przede wszystkim grzyby strzępkowe i bakterie obecne w kurzu, powietrzu oraz na powierzchniach zbiorów, a także czynniki chemiczne związane z procesami starzenia materiałów, emisją lotnych związków organicznych oraz pozostałościami dawnych środków konserwatorskich i biobójczych w historycznych obiektach. Szczególne znaczenie mają sytuacje związane z zawilgoceniem, awariami budowlanymi, niewłaściwą wentylacją oraz długotrwałym przechowywaniem zbiorów w niekorzystnych warunkach mikroklimatycznych.

  Wystąpienie będzie poświęcone rozpoznawaniu biologicznych i chemicznych zagrożeń w bibliotekach oraz sposobom ograniczania ryzyka dla pracowników, użytkowników i zbiorów. Omówione zostaną m.in. znaczenie monitoringu mikrobiologicznego i środowiskowego, wpływ warunków mikroklimatycznych, postępowanie ze zbiorami skażonymi oraz zasady bezpiecznej organizacji pracy. Nowoczesna biblioteka to nie tylko przestrzeń cyfrowej transformacji i nowego pośrednictwa w przekazywaniu wiedzy. To również miejsce, w którym coraz większego znaczenia nabiera świadome zarządzanie jakością środowiska, bezpieczeństwem pracy i trwałością materialnych nośników pamięci. Ochrona człowieka i ochrona zbiorów stają się tym samym dwiema stronami tego samego procesu zachowywania wiedzy dla przyszłych pokoleń.

• 10:15 – 10:30 | mgr Magdalena Świec-Szalbierz, mgr Emilia Przyborowska (Dział Starej Książki Medycznej, Główna Biblioteka Lekarska) – Niezwykłe dziedzictwo medycznej przeszłości. Gabinety osobliwości
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Dział Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej im. Stanisława Konopki w Warszawie zamierza otworzyć dla zwiedzających Gabinet Osobliwości, będący częścią stałej ekspozycji. Tę historyczną formułę prezentowania zbiorów pragniemy ukazać w nowoczesnej i atrakcyjnej formule. Nasz cabinet de curiosités to prezentacja najbardziej osobliwych i poruszających eksponatów. Gabinet Osobliwości będzie zestawieniem różnorodnych obiektów muzealnych, archiwalnych i bibliotecznych.

  Wśród nich znajdują się pochodzące z przełomu XIX i XX w. dwa kołtuny – Plica Polonica, pochodząca z ekshumacji w Kabatach, przestrzelona czaszka oraz materiały z Zakładu Medycyny Sądowej UW ze spuścizny prof. dra Wiktora Grzywo-Dąbrowskiego, XIX-wieczny kulociąg, chiński, złoty medal przyznany przez cesarza prof. Padlewskiemu za walkę z epidemią dżumy, wyjątkowe atlasy anatomiczne (wśród nich manierystyczne plansze G. d’Agotego oraz rozkładane atlasy z początku XX w.), interesujące ryciny ilustrujące anomalie rozwoju człowieka, w tym XVIII-wieczny miedzioryt Monstrum zwane Rhinoceros, czy pochodząca z XVII-wiecznej publikacji P.G. Schotta Physica curiosa… grafika kobiety z brodą, niezwykła, największa w Europie, kolekcja ukazująca dzieje okularów – zbiór okularów, monokli, binokli gromadzonych przez ponad 30 lat przez warszawskiego optyka Czesława Owsiaka.

  Wkrótce naszą osobliwą kolekcję muzealną będzie można obejrzeć w formie cyfrowej na nowej stronie w ramach Biblioteki Cyfrowej GBL.

• 10:30 – 10:45 | dr Maria Joanna Turos (Centrum Nauk Humanistycznych i Społecznych Medycyny, Warszawski Uniwersytet Medyczny) – Książki z piękną historią. Prace Dominique Jean Larrey i Hippolyte’a Larrey w Dziale Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Książki, szczególnie te, które już można zaliczyć do kategorii książek dawnych, niejednokrotnie prócz warstwy tekstowej niosą ze sobą historię drogi jaką przebyły. Dla czytelnika, nie będącego zawodowym bibliotekarzem, ta warstwa znaczeniowa jest niejednokrotnie równie cenna jak sama treść. Tak właśnie jest w przypadku trzech pozycji jakie zachowały się w Dziale Zbiorów Specjalnych Głównej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie. W tym miejscu należy wspomnieć, iż zbiory zgromadzone na Jazdowie, jak popularnie się określa to miejsce, stanowią właśnie taki świat, gdzie szukając pewnych historycznych odnośników można znaleźć zupełnie inne, przykuwające uwagę detale.

  Wszystkie trzy książki powstały we Francji i łączy je nazwisko autorów. Dominique Jean Larrey, wybitny chirurg epoki napoleońskiej to ojciec, zaś Hyppolite Larrey – to syn. Pierwszy w 1812 roku zadedykował swoje trzytomowe wydanie „Memoires de chirurgie et campagnes” poznanemu w 1807 roku Dr. Wibel, jednemu z chirurgów króla Prus, natomiast wydany później, a konkretnie w 1817 roku czwarty tom nie ma bezpośredniego adresata. W dedykacji jedynie można odczytać: dla dumnego pierwszego lekarza Króla Prus. I tu zaczyna się coś co można nazwać przygodą ze starą książką, co w dobie coraz powszechniejszego odchodzenia od tzw. wersji papierowych, samo w sobie stanowi wielką przyjemność intelektualną, a mianowicie poszukiwania źródeł nie tylko samego tekstu, ale i zawartych w nim dodatków – pieczęci, znaków, notatek czy jak w tym przypadku dedykacji. W ten sposób udało się dotrzeć do źródeł francuskich, które wskazują, iż ten zachowany w zbiorach warszawskich tom, został ofiarowany nieznanemu chirurgowi, który uratował życie Dominique Jean Larrey po bitwie pod Waterloo.

  A trzecia – to kontynuacja przez syna prac naukowych ojca. Dominique Jean Larrey dużo pisał o trepanacjach i powikłaniach urazów czaszki, a także wpływu na mózg zatruć m. in. tlenkiem węgla. Hyppolite – niczym w pięknej frazie Czesława Miłosza: „naszą pracą jest praca prządki, bowiem myśli wysnute przez naszych poprzedników nie giną” – kontynuował ten obszar badań. I cykl swoich wykładów z tego obszaru zadedykował Paulowi Broca. To postać dobrze znana – badacz mózgu i odkrywca ośrodka mowy, później określonego jego imieniem. Z pewnością, ów zbiór został przyjęty z wielką uwagą i włączony do zasobnej biblioteki naukowej. A dziś – te książki leżą przed nami ukazując swoją historię i czekają na jej odkrycie. Warstwa stricte naukowa może wydać się już archaiczna, lecz pozostaje ta druga – równie ważna, obrazująca życie tych tomów. I zgodzić się trzeba – po raz kolejny odwołując się do literatury – z wersami Edwarda Szymańskiego: „witam cię kartek szelestem… tytułem na pierwszej stronie… witam, bo po to przecież jestem, żebyś mnie ujął w dłonie i czytał”.

10:45 – 11:00 — Panel dyskusyjny

11:30 – 13:00 | PANEL II: Biblioteka w erze cyfrowej – między dostępnością wiedzy a prawem

Prowadzenie sesji: Mikołaj Sankiewicz (Główna Biblioteka Lekarska)

• 11:30 – 11:45 | dr Małgorzata Dobrzyńska-Dąbska (Główna Biblioteka Lekarska) – Od strażnika księgozbioru do strażnika danych. Cyberbezpieczeństwo jako nowe zadanie biblioteki
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Współczesna biblioteka chroni już nie tylko materialne zbiory, lecz także dane, cyfrowe zasoby wiedzy i dostęp do nich. Cyfryzacja oraz wykorzystywanie narzędzi sztucznej inteligencji generują nowe kategorie ryzyka, związane m.in. z naruszeniem poufności, integralności i dostępności danych oraz wiarygodności informacji. Referat podejmuje analizę ewolucji zadań biblioteki w kontekście prawnych i organizacyjnych wymogów cyberbezpieczeństwa oraz ochrony cyfrowych zasobów wiedzy.

• 11:45 – 12:00 | Lidia Komorowska (Dział Zbiorów Specjalnych, Centralna Biblioteka Wojskowa) – Udostępnianie Zbiorów Specjalnych Centralnej Biblioteki Wojskowej w erze cyfrowej
• 12:00 – 12:15 | mgr Malwina Tomala-Pietrzak (Dział Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa – Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy – Biblioteka Główna Województwa Mazowieckiego) – Cyfryzacja – szansa czy zagrożenie dla bibliotek?
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Wstępem do rozważań jest analiza 15-letniego doświadczenia Mazowieckiej Biblioteki Cyfrowej (2011–2026), która we współpracy z 150 partnerami zgromadziła ponad 130 tysięcy obiektów cyfrowych. Wystąpienie podejmuje wieloaspektową dyskusję nad wpływem digitalizacji na współczesne bibliotekarstwo, analizując zarówno wyzwania, jak i szanse stojące przed instytucjami kultury.

  W części poświęconej zagrożeniom autorka omawia trudności technologiczne i finansowe, w tym wysokie koszty archiwizacji w chmurze, brak miejsca na długoterminowy zapis oraz starzenie się sprzętu digitalizacyjnego. Zwraca również uwagę na wyzwania prawne, takie jak skomplikowane i czasochłonne ustalanie praw autorskich, kwestie przepisów związaną z ochroną danych osobowych, ochroną wizerunku, ale też brak wyspecjalizowanej obsługi prawnej w instytucjach kultury. Istotnym wątkiem jest ryzyko marginalizacji tradycyjnych bibliotek, podważania sensu ich finansowania przez organizatorów oraz utraty roli biblioteki jako społecznego „trzeciego miejsca”. Poruszono także problem wykluczenia cyfrowego wybranych grup społecznych. Wskazano również na fałszywe poczucia bezpieczeństwa, które może prowadzić do zaniedbania konserwacji fizycznych oryginałów.

  Z drugiej strony referat szczegółowo przedstawia szanse związane z udostępnianiem zbiorów online. Digitalizacja chroni papierowe zbiory przed zniszczeniem i pozwala na błyskawiczne dotarcie do publikacji o niskim nakładzie oraz cennych unikatów z dowolnego miejsca na świecie. Nowe technologie, w tym digitalizacja, stają się także impulsem do podnoszenia kwalifikacji bibliotekarzy w zakresie tworzenia metadanych, prawa autorskiego czy narzędzi sztucznej inteligencji. Bibliotekarz staje się przewodnikiem po zasobach cyfrowych, a nie tylko udostępniającym tradycyjne zbiory. Digitalizacja zbiorów pozwala na redefiniowanie roli biblioteki, w tym np. umożliwiając tworzenie multimedialnych/hybrydowych wystaw i wydarzeń przygotowanych w oparciu o zbiory dostępne online, w celu przyciągnięcia tradycyjnych czytelników.

  Przełamanie barier architektonicznych otwiera instytucję na nowe grupy odbiorców, w tym badaczy, genealogów oraz osoby z niepełnosprawnościami. Ponadto promowanie otwartych zasobów pozycjonuje bibliotekę jako nowoczesny filar otwartej nauki oraz dostawcę wartościowych danych dla modeli AI. Prezentacja stanowi kompleksowy bilans zysków i strat, wskazując, jak świadoma cyfryzacja wspiera dalsze funkcjonowanie tradycyjnej biblioteki.

• 12:15 – 12:30 | mgr inż. Aleksandra Nowak (Kierownik Działu Bibliotek Cyfrowych i Platform Wiedzy, Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe) – Od bibliotek cyfrowych do zaawansowanych platform wiedzy: cyfrowe zasoby dziedzictwa kulturowego i nauki w erze sztucznej inteligencji
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Dostęp do wiarygodnych danych takich jak zasoby dziedzictwa kulturowego, publikacje i zasoby edukacyjne staje się jednym z kluczowych elementów rozwoju nauki, administracji i gospodarki. Raport OECD z końca 2025 roku, dotyczący agregacji danych na potrzeby trenowania modeli AI podkreśla, że skuteczność, niezawodność i wiarygodność systemów sztucznej inteligencji są bezpośrednio zależne od jakości oraz różnorodności danych wykorzystywanych podczas uczenia. Kluczową rolę odgrywają tu otwarte i naukowe źródła danych, takie jak Project Gutenberg, ImageNet, UK Biobank, COCO czy Common Crawl, jak i komercyjne zasoby pozyskiwane przez wydawców oraz brokerów danych, które wspólnie tworzą fundament rozwoju nowoczesnych modeli AI.

  Dział Bibliotek Cyfrowych i Platform Wiedzy PCSS od ponad dwóch dekad rozwija krajową infrastrukturę dostępu do zasobów cyfrowych, tworząc i utrzymując rozwiązania wykorzystywane przez biblioteki, uczelnie, instytuty badawcze, archiwa i instytucje kultury. Technologie te są stale wykorzystywane do udostępniania i analizowania zasobów kultury i nauki. W wystąpieniu przedstawione zostaną doświadczenia związane z budową bibliotek, archiwów i repozytoriów cyfrowych, federacyjnych platform wiedzy, zasobów otwartej nauki oraz technologii długoterminowego przechowywania zasobów cyfrowych. Omówiona zostanie ewolucja od klasycznych bibliotek cyfrowych i repozytoriów do nowoczesnych ekosystemów danych wspierających odkrywanie wiedzy, integrację rozproszonych zasobów oraz zastosowania sztucznej inteligencji.

• 12:30 – 12:45 | dr Paweł Rozdżestwieński (Dział Starej Książki Medycznej, Główna Biblioteka Lekarska) – Więcej niż skan. Oryginał i jego cyfrowe odwzorowanie w służbie przyszłych badań
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Zadaniem Działu Starej Książki Medycznej Głównej Biblioteki Lekarskiej jest ochrona oryginalnych obiektów i przekazanie ich przyszłym pokoleniom badaczy. Cyfryzacja poszerza dostęp do zbiorów, ułatwia ich poznawanie i popularyzację. Skan oraz metadane utrwalają jednak tylko część informacji zawartych w książce, dokumencie czy eksponacie. Materiał, oprawa, struktura papieru, ślady użytkowania, poprawki i pieczęcie stanowią świadectwa, których pełne rozpoznanie może wymagać bezpośredniego kontaktu z obiektem.

  Chroniąc oryginał, zachowujemy możliwość zadawania pytań, których dzisiaj jeszcze nie potrafimy sformułować, oraz stosowania metod badawczych, które dopiero powstaną. Konserwacja, właściwe przechowywanie, opracowanie naukowe i cyfrowe udostępnianie zbiorów są zatem wzajemnie uzupełniającymi się zadaniami DSKM.

  Wystąpienie przedstawi tę podwójną odpowiedzialność: udostępnianie dziedzictwa współczesnym odbiorcom oraz zachowanie jego materialnych świadectw dla następców. Rozwój Cyfrowego Muzeum Medycyny służy realizacji obu celów — pozwala przybliżać zbiory szerokiej publiczności, a zarazem wskazywać znaczenie ochrony oryginałów jako podstawy przyszłych, kompleksowych badań.

12:45 – 13:00 — Panel dyskusyjny

14:00 – 15:55 | PANEL III: Czytelnik w centrum uwagi – nowe role bibliotekarza i współczesnej biblioteki

Prowadzenie sesji: mgr Krystyna Koza (Ośrodek Naukowo-Metodyczny, Centralna Biblioteka Wojskowa)

• 14:00 – 14:25 | Prezentacja sponsora (EBSCO)
• 14:25 – 14:40 | Renata Włodarczyk (Dyrektor ds. Sprzedaży Polska, Litwa, Łotwa, Ukraina, EBSCO) – Nowy czytelnik, nowa biblioteka – jak technologia EBSCO wspiera bibliotekarza
• 14:40 – 15:05 | mgr Teresa Skibicka (Oddział w Bydgoszczy, Główna Biblioteka Lekarska) – Oddziały GBL jako przykłady bibliotek specjalistycznych o oddziaływaniu regionalnym oraz sposób na integrację lokalnego środowiska medycznego
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Referat przedstawia rolę oddziałów terenowych Głównej Biblioteki Lekarskiej jako regionalnych centrów dostępu do wiedzy medycznej, wsparcia naukowego i integracji środowiska. Na przykładzie Oddziału w Bydgoszczy omówiono rozwój sieci GBL, przeniesienie placówki na Politechnikę Bydgoską, jej zbiory, e-zasoby i usługi. Podkreślono znaczenie współpracy z uczelniami, szpitalami i samorządami zawodowymi oraz rolę bibliotekarza medycznego w dostarczaniu rzetelnej informacji – zawsze na czas i do właściwego odbiorcy.

• 15:05 – 15:20 | Maksymilian Mikulski (Lider zespołu UX, Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe) – Nie ma przeciętnego czytelnika. Projektowanie zorientowane na użytkownika w bibliotekach cyfrowych
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  Projektując bibliotekę cyfrową, łatwo ulec złudzeniu, że istnieje jeden typowy czytelnik, pod którego można dopasować interfejs. Badania użytkowników konsekwentnie pokazują coś przeciwnego: naukowiec, student, regionalista i przypadkowy odwiedzający przychodzą do tego samego serwisu z zupełnie różnymi celami, kompetencjami i oczekiwaniami.

  W wystąpieniu przedstawię, jak zespół UX projektuje biblioteki cyfrowe w podejściu zorientowanym na użytkownika, wykorzystując model podwójnego diamentu: od rozpoznania rzeczywistych potrzeb, przez zdefiniowanie problemu, po projektowanie i weryfikację rozwiązań z udziałem czytelników. Pokażę, w jakich momentach procesu badania realnie zmieniają decyzje projektowe, a nie tylko potwierdzają wcześniejsze założenia.

• 15:20 – 15:35 | mgr Anita Kasprzycka (Oddział w Piotrkowie Trybunalskim, Główna Biblioteka Lekarska) – Bibliotekarz przyszłości – kompetencje niemożliwe?
  Rozwiń streszczenie wystąpienia

  W dobie dynamicznego rozwoju sztucznej inteligencji, cyfryzacji zasobów oraz zmieniających się potrzeb społecznych, tradycyjna rola bibliotekarza ulega głębokiej transformacji. Współczesna placówka przestaje być wyłącznie magazynem książek, stając się hybrydową przestrzenią edukacyjną, kulturalną i społeczną.

  Wystąpienie pt. „Bibliotekarz przyszłości – kompetencje niemożliwe do połączenia czy konieczna synteza ról?” stawia w centrum uwagi dylemat współczesnej kadry bibliotecznej: czy tradycyjne umiejętności z zakresu bibliografii i archiwistyki da się pogodzić z rolą animatora kultury, specjalisty ds. nowych technologii, data scientista, a nawet psychologa społecznego?

  Celem prezentacji jest wykazanie, że wymienione kompetencje – choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się ze sobą sprzeczne – w rzeczywistości tworzą niezbędną syntezę. Wskazuję w niej, jak połączyć tradycyjny humanizm z cyfrowymi kompetencjami przyszłości, aby bibliotekarz pozostał kluczowym, niezastąpionym przewodnikiem w świecie informacji.

15:35 – 15:50 — Panel dyskusyjny

15:50 – 16:15 — Podziękowania i zamknięcie konferencji